The Yearbook of the Faculty of Law, Goce Delcev University – Stip is a blind peer-reviewed academic journal established in 2009. It is published annually by the Faculty of Law and serves as a multidisciplinary forum for scholarly research and debate in the fields of law, political science, sociology, and media studies. The Yearbook is a bilingual publication, published in Macedonian and/or English, supporting academic exchange both locally and internationally. The journal is part of the UGD Publishing Platform, using an open-access model to ensure free and global dissemination of knowledge. The Yearbook serves as a platform for legal scholars, researchers, and practitioners to engage with contemporary legal challenges, with a focus on issues relevant to North Macedonia, the Western Balkans, and the broader European and international legal landscape. The Yearbook welcomes original, high-quality, research-based articles, as well as critical essays, reviews, and case analyses. It encourages contributions that bridge theory and practice and offers space for both established and early-career scholars. The publication seeks to foster an open exchange of ideas, promoting interdisciplinary dialogue among academics, practitioners, policy-makers, and civil society actors. The journal is committed to supporting academic excellence and ensuring the accessibility of its content to a broad audience, including readers from outside the contributors’ immediate fields of expertise. ISSN: 1857-8713
КРСТЕ ПЕТКОВ МИСИРКОВ И МАКЕДОНСКОТО ПРАШАЊЕ
Понекогаш конфузната природа на градењето на нацијата (нациите) и национализмот во доцноосманлиска Македонија е прашање кое ја преокупира научната мисла повеќе од еден век. Суштината на градењето на македонската протонационална, а потоа и етнонационална свест е во автентичниот израз на создавање на идејата на посебност наспроти другиот, традиционалната религиска, лингвистичка, територијална и политичка афилијација на македонскиот селанец и протодржавните структури вообличени во рамките на МРО. Сепак, во доцниот 19-ти и раниот 20-ти век, јасно ќе се искристализира идејата за целосно оформен Македонски национален идентитет, кој како проекција го гради Крсте Петков Мисирков. Од аспект на современите теории за нациите и национализмите, во Македонија се воочува присуството и на територијално-политичкиот и на етно-јазичниот модел. Исто така, многу јасно воочливо е трансформирањето на идентитетската диференцијација преку доминантно религиската примарна идентификација врамена во османлискиот милет систем, преку панславизмот, во чист национализам. Сите овие фази се контингентни, што значи следната ја инкорпорира претходната. Клучни зборови: Македонија, нации, национализам, идентитет, Крсте Петков-Мисирков.
Copyright (c) 2026 Yearbook - Faculty of Law
ЕВРОПСКАТА УНИЈА КАКО ГЕОПОЛИТИЧКИ АКТЕР – ОД „ PAX EUROPAEA “ ДО „ТВРДИНА ЕВРОПА“
Безбедносниот поредок кој ја поддржуваше европската стабилност по Студената војна е сè повеќе нарушен од враќањето на геополитичката конкуренција, ерозијата на мултилатерализмот и нестабилноста на трансатлантските односи. Во ваков контекст, Европската Унија (ЕУ) се позиционира како сè поавтономен безбедносен и одбранбен актер. Овој труд ја анализира еволуцијата на ЕУ од традиционален мировен проект кон потенцијален одбранбен сојуз, преку развојот на институционални, оперативни и стратешки капацитети. Истражувањето ги разгледува клучните иницијативи, како што се Стратешкиот компас, Постојаната структурирана соработка (PESCO) и Европскиот фонд за одбрана, како и предизвиците поврзани со внатрешната кохезија и односите со НАТО. И покрај постојните ограничувања, трудот заклучува дека ЕУ прави значаен напредок кон оформување на сопствена безбедносна и одбранбена идентитетска улога во новата геополитичка реалност. Клучни зборови: интеграција, институции, геополитика, политики, трошења.
ПРАВНИТЕ ЛИЦА ВО ДОГОВОРОТ ЗА ДОЖИВОТНА ИЗДРШКА – КОМПАРАТИВНА АНАЛИЗА
Целта на овој труд е да се истражи можноста правни лица да се јавуваат како даватели на издршка во рамки на договорот за доживотна издршка, преку анализа на правните решенија во повеќе европски правни системи. Истражувањето се заснова на компаративна анализа на релевантните законодавства, со посебен фокус на Србија, Хрватска, Швајцарија, Унгарија и Франција. Преку анализа на позитивното право, судска пракса и понови законски реформи, трудот идентификува отсуство на јасна и хармонизирана регулатива за учество на правни лица, што создава ризици од правна несигурност и можни злоупотреби. Во услови на стареење на населението и зголемена улога на институционалната грижа, трудот ја препознава потребата од воспоставување прецизна правна рамка која ќе утврди кои правни лица можат да бидат даватели на издршка, под кои услови, и со какви гаранции за заштита на старите лица, со цел да се обезбеди правна сигурност, транспарентност и достоинствен третман на примателите на издршката. Клучни зборови: договор за доживотна издршка, правни лица, компаративна анализа, правна сигурност.
КРИМИНОЛОШКИ АСПЕКТИ НА ЕКОНОМСКИОТ КРИМИНАЛ, СО ПОСЕБЕН ОСВРТ НА КРИВИЧНИТЕ ДЕЛА ОД ОБЛАСТА НА ЈАВНИ ФИНАНСИИ, ПЛАТНИОТ ПРОМЕТ И СТОПАНСТВОТО ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА
Терминот „економски/финансиски криминал“, доколку се анализира во поширока смисла го опфаќа секој вид на таканаречен ненасилен криминал, чија крајна последица е финансиска загуба. Во отсуство на конкретна дефиниција и концепт на економскиот, односно финансискиот криминал може да се каже дека истиот опфаќа поширок опсег на нелегални активности, односно противправни дејствија, инкриминирани во повеќе кривични дела како перење пари, даночна и царинска измама, даночно затајување, фалсификување пари и други. Со напредокот и развојот на технологијата и воедно целокупниот процес на дигитализација, уште потешко е да се систематизира и дефинира што точно опфаќа и претставува економски/финансиски криминал. Сепак, потребно е да се направи разлика меѓу економскиот и стопанскиот криминал. Во науката постои поделеност меѓу авторите, меѓу дефинирањето на стопанскиот и економскиот криминал. Всушност, поголем дел од авторите го застапуваат стојалиштето дека стопанскиот криминал е поширок поим од економскиот криминал и дека истиот ги опфаќа и кривичните дела сторени против службената положба и овластување, како и имотниот криминалитет. Во нашиот казнено-правен систем, најголем дел од кривичните дела од економскиот криминал се лоцирани во Глава 25 – Кривични дела од областа на јавни финансии, платниот промет и стопанството. Bo понатамошниот текст ќе се даде осврт на економскиот криминалитет, посебно од аспект на систематизираните кривични дела од Глава 25 од Кривичниот законик на РСМ, неговиот феноменомлошки, но и етиолошки и виктимолошки аспект. Клучни зборови: стопански криминал, темна бројка, перење пари, јавни финансии, платен промет.
ETHICAL ISSUES AFFECTING UNDERAGE PLAYERS IN THE E-SPORTS SYSTEM BETWEEN PROBLEMS OF INTEGRITY AND GENDER-BASED DISCRIMINATION: POSSIBLE SOLUTIONS FROM AN INTERNATIONAL LAW PERSPECTIVE
The vast majority of e-sports players, whether professional or amateur, are underage teenagers. Given the very young age of the players, the ethical issues affecting the e-sports system pose a series of additional risks, as e-sports players could be more vulnerable and susceptible to corruption attempts and discriminatory treatment. This paper will first seek to identify the main issues affecting underage players and, then, to suggest possible solutions under International Law. In particular, the first part will discuss the problems of integrity that undermine the legitimacy and the growth of the e-sports sector, such as illegal betting, match-fixing and doping. After a brief explanation of the phenomena, the work will analyse the sanctions provided in the e-sports system in order to suggest some guidelines for uniform rules. The second part of the paper, in turn, will focus on gender-related challenges faced by young female players, notably equal participation and professional opportunities, the toxic patriarchal culture of objectification and hyper sexualization both of the players themselves and of female characters, as well as online violence and harassment. Suggested approaches will comprise the analysis of legal protections to female minors in the realm of International Law, as well as progressive initiatives by international actors such as the “Game Changers Coalition” by UNICEF. Keywords: e-Sports Integrity, International Federations, gender, discrimination, International Law.
ПРАВНА РАМКА ЗА ЗАШТИТА НА ПРАВАТА НА РАБОТНИЦИТЕ ПРИ КОЛЕКТИВНИ ОТПУШТАЊА И НЕЈЗИНОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ СОЦИЈАЛНАТА СИГУРНОСТ НА РАБОТНИЦИТЕ
Колективното отпуштање е еден од начините на престанок на работниот однос на работниците. Во овој труд ќе се обидеме да појасниме кои се условите за колективни отпуштања, кои се обврските што работодавачот треба да ги исполни и кои се правата на работниците при колективни отпуштања. Исто така, ќе дадеме и краток осврт на законската регулатива со која се регулра ова прашање, како и на меѓународното право (директиви, препораки итн.) Целта на овој труд е да се изведат заклучоци за подобрување на правната рамка за заштита на правата на работниците при колективни отпуштања и нејзиното влијание врз социјалната сигурност на работниците. Клучни зборови: деловни причини, колективно преговарање, меѓународно право.
CHILD LABOUR IN THE DIGITAL AGE: NEW FRONTIERS AND OLD VULNERABILITIES. LEGAL CHALLENGES AND GAPS IN THE ITALIAN FRAMEWORK
The evolution of the digital economy has redefined the boundaries of child labour, giving rise to new forms of exploitation and vulnerability alongside traditional ones. From content production on social media to employment in the competitive video game industry, children today are exposed to risks that are often unrecognised and inadequately regulated. This paper examines the new frontiers of child labour in the digital age, with a particular focus on the Italian context, highlighting the main regulatory gaps and emerging legal challenges. In particular, it analyses the capacity of the current Italian legislative framework to prevent and combat the most insidious forms of online child exploitation. The analysis reveals the inadequacy of the Italian legal system to respond to the complexities of the new digital ecosystem. In conclusion, some guidelines are outlined for a reform aimed at strengthening the protection of minors, promoting an integrated and cross-sectoral approach. Keywords: Child labour; digital work; platform economy; protections; exploitation.
БЕЗБЕДНОСНАТА ДИЛЕМА ВО КОНФЛИКТОТ ВО БОСНА И ХЕРЦЕГОВИНА И ВЛИЈАНИЕТО НА РЕЛИГИЈАТА
Конфликтот во Босна и Херцеговина може да се анализира и низ призмата на Теоријата на безбедносна дилема, која дава објаснувања како земјите и етникумите проценувајќи ги безбедносните предизвици и претпоставки на соседните држави и етникуми, може да доведат до конфликти, главно поради недостаток на доверба и други несогласувања. Во контекст на конфликтот во БиХ, Теоријата на безбедносна дилема може да се објасни на следните начини: Етничките и националните разлики: Државите и етничките групи во рамки на БиХ можат секој друг соседен етникум да го гледаат како потенцијална опасност за својот опстанок. На пример, босанските Срби, Хрвати и Бошњаци можат на различен начин да ги проценуваат ризиците и да имаат различна претстава за сопствената безбедност што може да доведе до меѓуетнички превирања и конфликти. Политички и институционални структури: Нееднаквоста на политичката и економската моќ меѓу различните етнички групи може да ја засили безбедносната дилема. Доколку некоја етничка група заклучи дека некоја друга етничка група е безбедносен ризик или пак сама по себе е доминантен фактор, тоа може да ја зголеми веројатноста за конфликт. Меѓународни интереси и влијанија: Позицијата на поранешна Југославија, во геополитичка смисла (со тоа и позицијата на БиХ, како централна република на поранешна СФРЈ) е директно засегната од влијанието на меѓународни фактори, соседни земји, меѓународни организации. Сето ова може дополнително да ја засили или да ја намали безбедноста дилема. Интервенциите на меѓународната заедница во БиХ може да влијаат на перцепциите за безбедност и да влијаат на динамиката на конфликтите. Клучни зборови: Босна и Херцеговина, конфликт, геополитика, безбедносна дилема.
ФОРМИ И ПОЛИТИКИ НА ЗАШТИТА НА КОНКУРЕНЦИЈАТА
Ова истражување вклучува основни концепти и дефиниции за конкуренција, политиката на заштита на конкуренцијата и конкурентното право. Главен фокус и предмет на истражувањево во самиот труд е заштита на правата на конкуренција во комунитарното право. Целта на ова студија е да се испита моменталната состојба на политиката на конкуренција во Република Северна Македонија, идентификација и разгледување на клучните пречки и недостатоци кои го отежнуваат комплетирањето и соодветното спроведување на правилата на конкуренцијата и давање препораки за подобрување на политиката на заштита на конкуренција. Препораките првенствено се наменети за носителите на одлуки во процесот на креирање на политики и законодавство во областа на заштитата на конкуренцијата, како и за оние кои се одговорни за правилната примена на важечката правна рамка. Исто така, фокусот на ова истражување е да укаже и на недостатоците на регулативи за заштита на конкуренцијата, како и да се прикаже посакуваниот концепт за понатамошен развој на правото во оваа област, преку развојот на правната рамка во насока на обезбедување на просперитет во економскиот развој на Република Северна Македонија, да се истакнат манифестациите на нарушување на конкуренцијата во единствениот пазар на Европската Унија, како и основните институционални и процедурални механизми за нивно спречување и санкционирање. Затоа и главен фокус на овој труд ќе биде насочен и кон проучување на европската правна заштита на конкуренцијата, со проучување на конкретни одредби како делови од правни извори во оваа област. Законот за конкуренција на единствениот пазар на Европската Унија, во согласност со владејачката политика, не е доволно истражуван во домашната правна литература. Особено, не е доволно истражен односот помеѓу конкурентното право и судската пракса, на кое прашање ќе биде посветен посебен дел од овој труд, преку анализа на содржината на одберени судски пресуди на европските судови, кои по својата суштина се поврзани со примена на правата за заштита на конкуренцијата. Научните резултати од овој труд и елементите на моделот на заштита на конкуренцијата кој е применлив во правните системи на земјите формирани на територијата на поранешна Југославија, со посебен осврт на Македонија, ќе бидат истакнати во завршните забелешки на самиот труд. Клучни зборови: заштита на конкуренција; непосредна и посредна заштита на конкуренција; американски модел на заштита на конкуренција; европски модел на заштита на конкуренција.
ЗЛОУПОТРЕБА НА ЛИЧНИТЕ ПОДАТОЦИ ПРИ ОНЛАЈНКРЕДИТИРАЊЕ: ПРАВНА РАМКА, ПРАКТИЧНИ ПРЕДИЗВИЦИ И НАСОКИ ЗА УНАПРЕДУВАЊЕ
Во современата финансиска пракса, онлајн кредитирањето е просперитетен, но истовремено ризичен сегмент што овозможува брз пристап до средства. Сепак, ширењето на брзите онлајн кредити е проследено со растечки случаи на злоупотреба на лични податоци, каде криминални групи користат украдени или лажно прибавени идентитети за да одобрат и повлечат кредити на несреќни жртви. Овој академски труд ги анализира правната рамка (европска и македонска) која регулира заштитата на личните податоци и кредитирањето, презентира практични предизвици и конкретни случаи на злоупотреба, како и насоки за унапредување на системот. Истражувањето користи примери од Македонија и пошироко во Европската Унија во изминатите пет години. Клучните заклучоци укажуваат на потребата за заострување на регулативата, подобрување на техничките и организациските мерки за заштита, и едукација на јавноста за правилна заштита на личните податоци при онлајн кредитирање. Клучни зборови: лични податоци, онлајн кредитирање, брзи кредити, закон за заштита на лични податоци, злоупотреба, кривично дело, GDPR, препораки.
ОДМЕРУВАЊЕ НА ВИСИНАТА КАЗНИТЕ ВО СОГЛАСНОСТ СО ВАВИЛОНСКИОТ ХАМУРАБИЕВ И СРПСКИОТ ДУШАНОВ ЗАКОНИК
Сторувањето на кривичните дела, со умисла или од небрежност, се чини, присутни се од првите чекори на човекот кон цивилизацијата и формирањето на историски првите држави. Денес, кривичното дело претставува противправно дело определено како кривично, чии обележја се законски определени. Санкциите, од своја страна, претставуваат своевидна реперкусија, реакција на општеството по повод стореното злодело. Висината и начинот на казнување во голема мера зависи од степенот на демократската развиеност на една држава, а одмерувањето почнува од времето на првобитната заедница. Трудот се занимава со две историски различни раздобја, споредувајќи и анализирајќи ги системите на казнување во два класични правни кодекси: Хамурабиев законик (Старовавилонско право, XVIII век пр. н.е.) и Душанов законик (Српско средновековно право, XIV век). Целта на трудот е прикажување на критериумите за одредување на висината на казните (имотен, општествен статус, намера) намерата и нивната висина во овие два системи. Клучни зборови: кривично дело, Хамурабиев законик, Душанов законик, право, историја.
ПРЕДИЗВИЦИ И ФАКТОРИ ЗА УСПЕШНА ДИГИТАЛНА ТРАНСФОРМАЦИЈА НА ЈАВНАТА АДМИНИСТАЦИЈА
Во трудот, авторот ги претставува теоретските дефиниции на поимот јавна администрација во 21 век и укажува дека практичарите и теоретичарите на дигиталната трансформација на јавната администрација гледаат како на важен чекор кон остварување на најважните принципи на модерната администрација: учество, ефикасност, транспарентност, отчетност, судска и парламентарна контрола на нејзината работа, и која ќе биде јавна служба наменета и прилагодена на потребите на граѓаните. Во овој труд, авторот, врз основа на анализа на голем број документи посветени на дигиталната трансформација на јавната администрација во Европската Унија и преку претставување на добри практики, укажува на: политичката волја и стабилност, техничката инфраструктура; интероперабилноста; обуката на вработените во јавната администрација, дигиталната писменост на граѓаните и бизнис заедницата и, на крај но не помалку важно, сложената и соодветна правна рамка, како клучни фактори во овој процес. Како добри практики, авторот ја истакнува дигиталната трансформација на јавната администрација во Кралството Данска. Клучни зборови: јавна администрација; дигитализација; вештачка интелигенција, интероперабилност; отчетност; владеење на правото.
БОСНА И ХЕРЦЕГОВИНА ФЕДЕРАЛНА ИЛИ КОНФЕДЕРАЛНА ДРЖАВА? – ЕДЕН ОСВРТ КОН ПОЛИТИЧКИОТ СИСТЕМ НА ЗЕМЈАТА ВО ПРЕДВЕЧЕРИЕТО НА ТРИЕСЕТАТА ГОДИШНИНА ОД ДЕЈТОНСКИОТ МИРОВЕН ДОГОВОР
Во 2025 се одбележува триесеттата годишнина од потпишувањето на Дејтонскиот мировен договор (ДМД). Со него беше ставен крај на три и пол годишната граѓанска војна, и беше даден почеток на преструктуирање на земјата на начин со кој се задржа нејзината целовитост, но внатрешно беше поделена на два ентитета. Ваквата опција беше еден своевиден компромис, но поставеноста на ентитетите во контекст на целокупниот политички систем на повоена БиХ, остана да предизвикува дилеми кај припадниците на академската заедница, кои се бават со компаративните политички системи. Кај нив нема недоумица дека со ДМД во БиХ се воспостави класичен модел на консоцијативна демократија. Но, малобројните координати кои ги пружи самиот дејтонски Устав, не им дава доволна основа, за in concreto, да дадат категорична оценка за тоа дали БиХ е федерација или конфедерација. Оттука, целта на овој труд е: преку начинот на настанокот на државата; обемот на нејзините надлежности; составот и начинот на одлучување на нејзините институции; самата организација на државната власт; односот помеѓу државното и ентитетското ниво преку поделбата на надлежностите помеѓу нив; како и преку земање во предвид на аргументите pro et contra; да се направи една анализа за тоа дали БиХ, 30 години по ДМД (под кој без малку цела една генерација израсна), е класична федерална држава или пак станува збор за еден своевиден федерално-конфедерален хибрид. Клучни зборови: консоцијација, уставен инженеринг, меѓународна заедница, постконфликтност, југословенската криза, ентитети.
ПРИМЕНА НА МЕЃУНАРОДНОТО ПРАВО ЗА ЧОВЕКОВИ ПРАВА ВО СЛУЧАИ НА ВООРУЖЕН СУДИР И ФАКТИЧКА ОКУПАЦИЈА
Примената на меѓународното право за правата на човекот не треба да биде исклучена, туку исклучива, во контекст на современите безбедносни закани кога се повеќе се губи линијата помеѓу мирот и војната. Исклучителен е предизвикот пред кој е поставено меѓународното право за правата на човекот во случаите на борба со новите современи закани од асиметричен карактер, како и неговата апликабилност во тие ситуации, со оглед на фактот дека некои автори се обидуваат да ја негираат примената на меѓународното право за правата на човекот во овие ситуации и се обидуваат тоа да го заменат со исклучува примена на меѓународното право за вооружен судир. Ова претставува нова и недоволно истражена тема во областа на меѓународното право, која ја разбранува светската јавност по ликвидацијата на Осама бин Ладен, а доби сосема нова димензија со експлозивните пејџери со кои беа ликвидирани припадници на Хезболах на територијата на Либан. Сепак, примената на меѓународното право за вооружени конфликти, не ја исклучува примената на меѓународното право за правата на човекот, особено на корпусот на права кои се од недрогабилен карактер и двата меѓународно- правни режими не се антагностични по својата природа. Клучни зборови: меѓународно право, човекови права, тероризам, војна, окупација.
Copyright (c) 2024 Yearbook - Faculty of Law
КОНЦЕПТОТ НА ОБЈЕКТИВНА АРБИТРАЖНОСТ ВО ПРАВНИОТ СИСТЕМ НА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА: АКТУЕЛНИ ТРЕНДОВИ И ПРЕДЛОЗИ ЗА РЕФОРМА
Предмет на анализа на овој труд е концептот на објективна арбитражност во правниот систем на Република Северна Македонија, но и компаративно. Имено, за еден спор да биде доверен на решавање пред арбитража потребно е тој да биде арбитрабилен, т.е. подобен за решавање по пат на арбитража. Сосема е легитимно за определен вид спорови државата да го задржи монополот на судење од страна на државните судови на начин што истите ќе ги класифицира како неарбитражни, односно неподобни да бидат решавани во постапка на арбитража. Современите тенденции се во насока на напуштање на исклучивата судска надлежност како аспект на објективната арбитражност, но сè уште има правни системи, меѓу кои и правниот систем на Република Северна Македонија, кој истата ја предвидува како пречка за договарање на арбитражата. Во таа насока, целта на овој труд е да даде приказ на правната рамка со која се уредува концептот на објективна арбитражност во правниот систем на Република Северна Македонија, но и да даде препораки за подобрување на истата. Исто така, целта на овој труд е и преку сеопфатна анализа на компаративната судска практика, пред сè судската практика на САД, да се прикаже влијанието кое таа го има извршено врз проширувањето на опсегот на спорови кои можат да бидат изнесени пред арбитража, тренд кој треба да го следи и арбитражното законодавство на Република Северна Македонија. Клучни зборови: арбитражни спорови, исклучива судска надлежност, интелектуална сопственост, антимонополски спорови.
НОВИНАРСТВОТО ВО ПРЕТПРИЈАТИЈАТА ВО ШТИП – ПОДЕМИ И ПАДОВИ
Трудот пред се е истражувачки и се фокусира на истражување на хронолошкиот развој на новинарство во претпријатијата во периодот на социјализмот преку анализа и истражување на појавата на шест весници во исто толку работни организации (претпријатија) во Штип. Во рамките на трудот го детерминираме поимот и теоретската дефиниција на новинарството во претпријатијата. Исто така, во трудот се осврнуваме на појавата, развојот и опстојувањето на весниците во претпријатијата, односно на нивните подеми и падови. За таа цел, го анализиравме концептот, уредувачката политика, персоналниот состав на редакциите, но и на нивната улога во информирањето на вработените, како и нивната едукативна функција во однос вклучувањето на вработените во процесот на самоуправувањето и донесувањето на важни одлуки за развојот на своите претпријатија. Клучни зборови: новинарство, весници, претпријатие, социјализам, самоуправување.
ПРИМЕНА НА ПРАВОТО И КАЗНУВАЊЕ НА ЕКОЛОШКИ КРИВИЧНИ ДЕЛА КАКО МЕРКА ЗА БОРБА ПРОТИВ КЛИМАТСКИТЕ ПРОМЕНИ
Последните неколку децении се соочуваме со негативни ефекти од штетното управување со природните ресурси од страна на големите корпорации, но и штетно искористување на истите од страна на луѓето на планетата Земја. Тие за своја последица имаат климатски промени, кои го опфаќаат секој сегмент на човековото живеење, а правејќи го светот небезбедно место за живеење. Статистиките на различни меѓународни извештаи покажуваат дека ова нема да издржи на долг рок. Неефективното казнување на сторителите на еколошките кривични дела од друга страна им обезбедуваат „слободни раце“ на криминалците, да преземаат криминални активности и понатаму, но борбата нема да застане тука. Ова истражување користи квалитативни методи за анализа на правните механизми и казните за еколошките кривични дела. Европската Унија се залага за воведување нови инструменти за заштита на природните ресурси и казнување на сторителите, а исто така и пошироко на меѓународно ниво се обезбедуваат поголеми механизми кои детално се разработени во овој труд. Целта на ова истражување е да се направи подобар преглед на еколошките кривични дела и нивните сторители, природата на еколошките кривични дела поврзани со климатските промени, нивните карактеристики и својства, меѓународните правни инструменти за заштита на климата и околината и правните механизми за заштита воопшто, како и практиката на судовите во овој дел, преглед на правните механизми и постојните казни за еколошките кривични дела поврзани со климатските промени, како и состојбите во РСМ. Наодите укажуваат на потребата од значителни подобрувања во правната рамка и имплементацијата на казните. Трудот завршува со препораки за подобрување на постојните правни механизми и зајакнување на меѓународната соработка во борбата против климатските промени. Клучни зборови: еколошки кривични дела, криминалитет, правни механизми, климатски промени, природни ресурси, Европска Унија, меѓународна соработка.
РЕЦЕПЦИЈА НА РИМСКИТЕ ПРАВИЛА НА ДОГОВОРОТ ЗА ЗАЕМ (MUTUUM) ВО СРПСКИОТ ГРАЃАНСКИ ЗАКОНИК ОД 1844 ГОДИНА
Денес, во согласност со законските нормативи, договорот се за заем се дефинира како: договор со кој заемодавецот се обврзува да му предаде на заемопримачот определен износ пари или определено количество други заменливи предмети, а заемопримачот се обврзува да му го врати по извесно време истиот износ пари, односно истото количество предмети од ист вид и квалитет. Од современата дефиниција може да се заклучи дека се работи за често користен договор и од страна на физичките и од стана на правните лица со цел задоволување на потребите при водењето на своите професии и професионални животи, но и при редовниот живот. Целта на овој труд е да се прикаже истиот договор во еден конкретен историски период, периодот на моќниот Рим и правилата на римското право нему наменети. Во исто време, трудот ќе даде одговор на прашањата дали и во која мера се реципирани овие правила во еден друг историски контекст – Кралството на Србите, Хрватите и Словенците и тогаш важечкиот правен акт Српскиот граѓански законик донесен 1844 година. Клучни зборови: правни правила, римско право, закон, историја, заем
ПРАВОТО НА АДЕКВАТНА ПРЕТСТАВЕНОСТ НА ЖЕНИТЕ ВО ПАРЛАМЕНТОТ – QUOTE ROSA ВО ИЗБОРНАТА ЛЕГИСЛАТИВА ВО ЗЕМЈИТЕ НА НЕКОГАШНА СФРЈ
Застапеноста на жените во претставничкото тело отсекогаш претставувала важна тема во политиколошката наука, но и во науката за изборите и изборните системи. Но, релевантно е прашањето зошто оваа проблематика останува да биде тема, ако се веруваше дека самиот концепт за демократија по себе требаше да ги покрие сите разлики вклучително и родно-половите. Дискриминацијата на жените во сите сфери, вклучително и политичката, всушност ја трансформира родовата разлика во политичка, која пак создава претпоставка за исклучување на жените од повисоките хиерархиски скалила на општествената моќ и влијание. Токму затоа жените во политиката ќе продолжуваат да бидат „тема“ додека не се елиминира дискриминацијата. Ова прашање стана особено акутно во земјите кои до пред повеќе од три децении имаа монистички политички системи. Со започнување на процесот на нивната демократска трансформација, се повеќе се засегнуваше прашањето за унапредување на женското пратеничко претставништво. Истото се случуваше постепено, пред сѐ преку повеќекратни измени во регулативата. Оттука, целта на овој труд е да се разгледаат механизмите, кои во својата изборна легислатива ги применуваат земјите на некогашна СФРЈ, со цел да ја подобрат женската претставеност во нивните законодавни тела, преку еден компаративен осврт. Главната теза на овој труд е дека женски квоти т.н. quote rosa, сами по себе не се доволни ако не се проследени со адекватно позиционирање на помалку застапениот пол на изборната листа. Не може а да не се засегне прашањено за самиот карактер на изборниот модел, особено погодноста на пропорционалниот наспрема другите модели; дилемата за затвореноста на листите и евентуалното допуштање на искажување преференции при гласањето и нивните реперкусии врз избраните жени- политичарки; како и други не помалку важни аспекти. Клучни зборови: собрание, позитивна дискриминација, афирмативна акција, политичарки, пост-југословенско пространство, демократија.
ТHE JURISPRUDENCE OF THE EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS IN CASES AGAINST THE REPUBLIC OF MACEDONIA REGARDING THE VIOLATION OF ARTICLE 2 OF THE EUROPEAN CONVENTION ON HUMAN RIGHTS
The purpose of this paper is to present Article 2 of the European Convention on Human Rights (ECHR) and its significance in determining its violation before the European Court of Human Rights (ECtHR). The paper first explains the general features of Article 2, its scope and its application, as it is considered as a right where no deviations can be made. Furthermore, the paper elaborates the application of Article 2 through the analysis of case studies before the ECtHR submitted against some of the Balkan countries. These case studies address violations of Article 2 with regard to the use of excessive police force, death in custody, victims of crime, and in other cases and circumstances. In conclusion, the authors present their own results regarding compliance with Article 2 and future challenges that the law enforcement authorities may face when applying Article 2 of the ECHR. Keywords: right to life, case studies, Macedonia, European Court
АТХЕЗИОНО РЕШАВАЊЕ НА ИМОТНОПРАВНИ БАРАЊА ВО КРИВИЧНА ПОСТАПКА
Во кривичната постапка освен за основниот предмет (одлучување за кривична работа) атхезионо може да се респрава и за одредени барања од граѓанскоправна природа (атхезиона парница на кривичната постапка). Ова е така затоа што во одредени ситуации е потребно правосудниот систем да дејствува како единствена целина и покрај фактот што постојат посебни судски постапки за правораздавање (кривична, граѓанска). Во рамки на кривичната постапка може да се расправаат три споредни предмети од граѓанскоправна природа, и тоа: имотноправни барања, прејудициелни прашања и трошоци на постапката. Предмет на анализа на овој труд е позитивното решение на македонското казнено процесно право во врска со можноста за решавање на некои имотноправни барања во кривичната постапка. Цел на трудот е давање на предлози за подобрување на актуелното законско решение de lege ferenda.
Copyright (c) 2023 Yearbook - Faculty of Law
ПРОФИЛОТ НА ГРАЃАНСКИ ЗДРУЖЕНИЈА: ДАВАТЕЛИ НА СОЦИЈАЛНИ УСЛУГИ ВО РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА
Граѓанското содружништво афирмира самоорганизирање на граѓаните, во различни форми на здружување заради остварување на одредени интереси или за задоволување на одредени потреби. Улогата на граѓанското содружништво во развојот на демократско општество ужива растечки тренд на одобрување, но постојат и многу недоречености во однос на неговото постоење. Она што го дефинира граѓанското содружништво е фактот дека тоа е просторот каде што граѓаните можат слободно да се здружуваат и организираат во групи и организации на различни нивоа во согласност со нивните интереси и потреби и помалку или повеќе независно од државата или другите јавни власти и од економијата. Сепак, граѓанското содружништво не може да се перципира како опозиција на државата и стопанството. Денес, особено под влијание на новите парадигми за организација на општествениот живот учеството на граѓанските здруженија во процесите на креирање јавни политики е се почест предмет на интересирање веќе подолг временски период. Во последните три децении од развојот на македонското опшетство граѓанското здружување и со него поврзаните поими како, на пример, граѓанско содружништво, невалдин сектор, цивилно општество, граѓанско опшетство, непрофитен сектор итн, зазема се поистакната место. Тоа е присутно во сите сфери на опшетствеото живеење. Ако на почетотот од транзицијата оваа идеја носеше главно политичка димензија денес таа е концептуализира скоро во сите области на општествениот живот па и во процесите на развојот и имлементирањето на политики. Во тој контекст граѓанското содружништво зазма се поистакнато место во развој и спроведување на социјалните политики во светот и кај нас. Се поголем број на граѓански здруженија и организации се вклучуваат во спроведување на социјални политики што доведува до креирање на продуктивни социјални политики. Во рамки на овој текст, поаѓајќи од постојните законски определби на граѓанските здруженија кај нас се прави профил на граѓанските здруженија со посебен акцен на граѓанските организации кои се лиценцирани како даватели на социјални услуги. Профилирање на граѓанското содружништо кај нас е изведено како статистичка анализа на податоците достапни во Листата на граѓански организации на Централниот регистер на Република Северна Македонија..
Е-ТРГОВИЈАТА ВО ПАНДЕМИЈАТА И ПО НЕА -МАКЕДОНСКИ ИСКУСТВА И СОСТОЈБИ
Глобалниот пазар на е-трговијата доживеа револуционерни промени во последните три години. Потрошувачите се навикнаа да купуваат предмети од удобноста на нивните домови - промена во голема мера предизвикана од строгите забрани и ограничувањата за движење предизвикани од пандемијата COVID-19. Овој светски тренд не го заобиколи македонското општество и економија. Многу аналитичари се согласуваат дека оваа промена во однесувањето на потрошувачите ја придвижи е-трговијата напред за најмалку пет години, со очекување дека овие промени се од траен карактер. Пандемијата COVID-19 донесе многу промени во однесувањето на потрошувачите при купување преку Интернет. Некои од промените се покажаа позитивни за трговците на мало во е-трговијата, додека други ги принудија големите трговци да направат суштински промени. За време на пандемијата, потрошувачите беа ограничени во однос на тоа каде и кога можат да ги трошат своите пари. Некои го одложија купувањето, особено за големите и скапи работи, во страв од непознатиот вирус и во очекување дали (и кога) ќе помине пандемијата. Други, работејќи од дома, имаа доволно време да се посветат на истражување на онлајн понудата и почнаа да купуваат работи кои не само што се потребни и неопходни, туку и луксузни, за ​​уживање. Навиките и интересите на потрошувачите, како и правата на потрошувачите во новосоздадените услови, добија сосема нова димензија. Сегментирањето на пазарот е динамична категорија, потрошувачите кои беа запознаени со практичноста на онлајн купувањето веројатно нема целосно да се вратат на старите пазарни однесувања и растот на е-трговијата не би требало да забави, иако повеќето „физички продавници“ останаа отворени и за време на пандемијата и се очекува значителен дел од купувачите повторно да ги користат нивните услуги.
ПРАВНАТА РЕГУЛАТИВА ЗА МАКЕДОНСКИОТ УСТАВЕН СУД – ПРАВНИ ПРОПУСТИ И ПРОБЛЕМИ ВО ПРАКТИКАТА
Македонскиот правен систем за уставното судство е единствен систем кој е дел од континенталната правна традиција со прифатен и воспоставен уставен суд, без посебен закон за регулирање на сите значајни правни и процесни уставно-судски институти. Според постојната структура на правни норми, сосема неоправдано, најзначајната улога во системот на правни норми е доверена на Деловникот за работа на Уставниот суд. Исто така, непостоењето на посебен закон создаде низа други проблеми, односно неизвршената кодификација на правилата за Уставниот суд, остави простор и друг орган на јавната власт авторитативно да се наметне и да навлезе во регулирање на материја која не е негов домен. На тој начин, во правниот поредок се создадоа две противуставни состојби кои опстојуваа до ден-денес. Во прашање е Собранието. Посебно внимание предизвикува и номотехничките пропусти во целост да се уреди и материјата за подзаконските правни акти, прикладен објект за контрола на уставноста и законитоста. Уставот само парцијално нормира дека Уставниот суд е надлежен за оцена на уставноста и законитоста на „други правни акти“, без притоа да навлезе во дефинирање на овој комплексен поим – дали оваа терминолошка одредница ги опфаќа сите подзаконски правни акти, независно од основните обележја и органот кој ги донесува или тоа е клучен фактор кој ја детерминира надлежноста на Уставниот суд. Недореченоста на уставотворците, Уставниот суд умешно ја користи во своја полза, воспоставувајќи го во својата работа принципот на дискрециска власт – сам да одлучува во кој конкретен случај ќе се впушти во оцена на уставноста и законитоста на одреден подзаконски правен акт, а во кој случај ќе ја одбие таквата надлежност, иако се работи за истоветни случаи. На тој начин, Уставниот суд ја загрозува и примената на принципот правна сигурност.
ПРАВОТО НА ОБРАЗОВАНИЕ НИЗ ПРИЗМАТА НА ПРАКТИКАТА НА ЕВРОПСКИОТ СУД ЗА ЧОВЕКОВИ ПРАВА
Правото на образование е едно од фунаменталните права во современото и демократско општество. Ваквото право е од недвосмислена важност при остварувањето на останатите човекови права, слободата и независноста на секоја индивидуа. Државата е должна да го почитува остварувањето на ова право и правото на родителите да го обезбедат ова право согласно нивните религиозни и филозофски убедувања. Европската конвенција за човекови права и изречно го уредува во член 2 од Протоколот 1, според кој се гарантира индивидуално право на образование. Европскиот суд за човекови права констатирал дека правото на образование го опфаќа основното образование, средното образование, високото образование и специјализирани курсеви, а дека и возрасните како и децата го уживаат ова правото. Начинот на кој ова право се реализира не е ослободено од повремени дискриминаторски пракси. Ваквите пракси за жал се сеприсутни и се далеку од илузорни. Што повеќе се и наше секојдневие кое е потврдено и со пресудата Elmazova аnd Others v. North Macedonia од 13 декември 2022 година, за дискриминација во локално училиште во Штип. Затоа, интенцата на авторите е преку научен приказ на содржината на член 2 од Протокол 1, како и праксата на Судот во оваа област и формираните ставови да ја потенцираме важноста на правото на образование ослободено од дискриминаторски практики. Исто така во трудот ќе ја покажеме практичната примена на Протоколот и правото на образование загарантирано во Конвенцијата, но и недостатоците на државите при реализација на гаранциите на овој Протокол, со посебен осврт кон Република Македонија.
ЈУСТИНИЈАНОВИТЕ „ИНСТИТУЦИИ“ – ПРВИОТ ВИЗАНТИСКИ ПРАВЕН УЧЕБНИК СО ЗАКОНСКА СИЛА
Трудов што е пред вас се занимава со еден важен аспект на правно-историска проблематика за т.н. Јустинијанова кодификација (лат. Corpus Iuris Civilis Romani), која го опфаќа правното наследство на целокупното Римско право. Поконкретно, авторот прави обид за расветлување на низа значајни прашања на правната романистика кои се однесуваат на: начинот на создавање, структурата, содржината, важноста, значењето, важењето и начинот на цитирање на познатите „Институции“ на источно-ромејскиот, т.е. византискиот император Јустинијан Први Велики (VI век). Меѓудругото, даден е и посебен осврт на реформата во високото правно образование во Византија, со акцент на правните студии кои се одвивале на тогашните две најдобри државни Високи правни школи – онаа во Бејрут и онаа во Константинопол. Кон крајот на трудот, авторот прави пионерски обид, за прв пат на македонски јазик, да ја преведе царската конституција Imperatoriam maiestatem (21 ноември 533 година) која се смета за своевиден вовед, односно предговор или преамбула на Институциите.
ЕПИФЕНОМЕНОЛОШКО РАЗГЛЕДУВАЊЕ НА ПОИМИТЕ СОБРАНИЕ, ПАРЛАМЕНТ И КОНГРЕС НИЗ ПРИЗМА НА НИВНИТА РАЗНОЗНАЧНОСТ
Изучувањето на епифеноменолошките карактеристики на определени поими кои се користат во политиколошката наука, како што е на пример нивното име, не претставуваат релевантна рамка за проучување во склопот на оваа научна дисциплина. Но, самото именување на определени поими сепак е важно, бидејќи во крајна линија тоа влијае на понатамошната перцепција. Во правно-политичките науки поимите на собрание, парламент и конгрес честопати се користат во синонимна употреба. Дополнително, помеѓу овие термини се става и знак на еднаквост, независно од фактот што покреј низа сличности, сепак, помеѓу нив постојат суптилни, но и фундаментални разлики. Разликите во оваа смисла, пред сè, се обусловени од политичката и правната димензија на конкретниот политички систем во кој дејствува односниот законодавен орган. Оттука, главната теза на овој труд е дека собранието, парламентот и конгресот не се синоними кои може наизменично да се употребуваат. Треба да се нагласи дека во глобални рамки постојат примери кога во називот на главното законодавно тело се обединети двата генерички поима на парламент и собрание. Тоа е уникатниот случај со Босна и Херцеговина и тамошното Парламентарно собрание, кој иста така ќе биде разгледан во овој труд на начин да се даде одговор на прашањето што е она кое и понатаму го прави именувањето на највисокото законодавно тело на БиХ амбивалентно, ако се знае дека парламентарните собранија не се ретка појава?