ИДЕЈАТА ЗА ВОВЕДУВАЊЕ ЕДНА ИЗБОРНА ЕДИНИЦА ВО МАКЕДОНСКИОТ ИЗБОРЕН МОДЕЛ: ТЕМИ ЗА РАЗМИСЛА И ДИЛЕМИ ЗА РЕШАВАЊЕ
DOI:
https://doi.org/10.46763/Schlagwörter:
изборни системи, единствена изборна единица, пропорционална застапеност, изборни реформи и РС Македонија.Abstract
Во 2026 година се навршува четврт век од усвојувањето на
актуелниот изборен модел и две децении од донесувањето на
важечкиот Изборен законик. Во овој контекст, под покровителство
на Министерството за правда започна со работа Работна група за
реформи на изборното законодавство, при што едно од прашања
што е ставено на маса е иницијативата за воведување единствена
изборна единица, наместо постојните шест, со цел унапредување на
праведноста и пропорционалноста на изборниот систем. Во
современата наука за изборни системи е прифатено дека не постои
идеален изборен модел, туку квалитетот на системот зависи од
неговата способност да воспостави рамнотежа помеѓу
репрезентативноста и ефикасното владеење. Оттука, трудот преку
компаративен пристап ги анализира два парадигматични примери
на at large изборен систем, односно модел со единствена изборна
единица – Холандија и Израел – како и два регионални примери –
Србија и Црна Гора. Во завршниот дел се разгледува применливоста
на ваков пропорционален модел во РС Македонија преку анализа на
аргументите изнесени во академската и стручната дебата. Фактот
дека моделот, со одредени модификации, функционира повеќе од
еден век во Холандија, околу три четвртини век во Израел и повеќе
од две децении во Србија и Црна Гора, укажува на неговата
институционална стабилност и одржливост, што го прави
релевантен за дел од политичките актери во Македонија. Дали
идните реформи ќе се движат во насока на усвојување на ваков
модел останува отворено прашање. Сепак, секоја одлука треба да
биде резултат на инклузивен делиберативен процес, заснован врз
балансирано вреднување на аргументите pro et contra и темелна
анализа на ефектите од постојниот изборен модел врз македонскиот
политички систем. Трудот има цел да придонесе кон оваа тековна
научна и општествена дебата.
Downloads
Literaturhinweise
Bickerstaff, S. (2020). Proportional representation and electing nationwide. In S.
Bickerstaff (Ed.), Election systems and gerrymandering worldwide (pp. 65–
77). Springer.
Brechtje, B., & Galen, I. (1997). The Netherlands: Historical overview of the electoral
system. The Electoral Knowledge Network.
Carey, J. M., & Hix, S. (2011). The electoral sweet spot: Low-magnitude proportional
electoral systems. American Journal of Political Science, 55(2), 383–397.
Casal Bértoa, F. (2026). Database on WHO GOVERNS in Europe and beyond (PSGo).
Dedović, V., & Vujović, Z. (2015). Izborni sistem u Crnoj Gori. In V. Goati & S.
Darmanović (Eds.), Izborni i partijski sistem u Crnoj Gori: Perspektiva
razvoja unutarpartijske demokratije (pp. 87–135). Centar za monitoring i
istraživanje (CeMI).
Đukanović, D. (2006). Izborni sistemi u zemljama nastalim na području nekadašnje
Jugoslavije. Međunarodni problemi, 58(4), 513–536.
Gallagher, M. (1991). Proportionality, disproportionality and electoral systems.
Electoral Studies, 10(1), 33–51.
Gallagher, M. (2025). Election indices dataset [Data set]. Department of Political
Science, Trinity College Dublin.
https://www.tcd.ie/Political_Science/about/people/michael_gallagher/ElSyst
ems/Docts/ElectionIndices.pdf
Hazan, R. Y. (1998). Party system change in Israel, 1948–1998. In P. Pennings & J.-
E. Lane (Eds.), Comparing party system change (pp. 151–166). Routledge.
Hillebrand, R. (1992). De antichambre van het parlement: Kandidaatstelling in
Nederlandse politieke partijen. DSWO Press.
Horwill, G. (1925). Proportional representation: Its dangers and defects. Allen &
Unwin.
IFES. (2021). Election guide: Kingdom of the Netherlands. International Foundation
for Electoral Systems.
Iličić, G., & Jurčević, K. (2025). Podijeljena društva i demokracija: Belgija, Bosna i
Hercegovina, Cipar, Izrael, Nigerija i Švicarska. Institut za istraživanje
migracija.
Jovanović, M., & Simić, S. (2023). Determinišući kontekstualni faktori vanrednih
izbora 2022. godine u Republici Srbiji. Politička revija, 77(3), 31–55.
Laakso, M., & Taagepera, R. (1979). “Effective” number of parties: A measure with
application to West Europe. Comparative Political Studies, 12(1), 3–27.
Lijphart, A. (1994). Electoral systems and party systems: A study of twenty-seven
democracies, 1945–1990. Oxford University Press.
Lijphart, A. (2012). Patterns of democracy: Government forms and performance in
thirty-six countries (2nd ed.). Yale University Press.
Loots, J. (2004). Voor het volk, van het volk: Van districtenstelsel naar evenredige
vertegenwoordiging. Wereldbibliotheek.
Massicotte, L., & Blais, A. (1999). Mixed electoral systems: A conceptual and
empirical survey. Electoral Studies, 18(3), 341–366.
https://doi.org/10.1016/S0261-3794(98)00063-8
Medding, P. Y. (1990). The founding of Israeli democracy, 1948–1967. Oxford
University Press.
Medding, P. Y. (2000). From government by party to government despite party. In R.
Y. Hazan & M. Maor (Eds.), Parties, elections and cleavages: Israel in
comparative and theoretical perspective (pp. 172–208). Frank Cass.
Orlović, S. (2021). Političke institucije i partijski sistem Srbije. In Trideset godina
obnovljenog višepartizma u Srbiji (pp. 41–69). Fakultet političkih nauka &
Hanns Seidel Stiftung.
Shugart, M. S., & Wattenberg, M. P. (Eds.). (2001). Mixed-member electoral systems:
The best of both worlds? Oxford University Press.
Taagepera, R., & Shugart, M. S. (1989). Seats and votes: The effects and determinants
of electoral systems. Yale University Press.
Vujović, Z., & Tomović, N. (2007). Održivi institucionalни mehanizmi za poboljšanje
predstavljenosti manjina u crnogorskom parlamentu. Centar za monitoring i
istraživanje (CeMI).
Zilber, N. (2014). Israel’s governance law: Raising the electoral threshold. Policy
Watch, 2220.
Андевег, Р. (2009). Холандија: Важноста на пропорционалноста. Во М. Галагер
и П. Мичел (уред.), Политика на изборни системи (стр. 518–538).
Академски печат.
Биебер, Ф. (2008). Поделба на власта и спроведување на Охридскиот рамковен
договор. Во С. Дехнерт и Р. Сулејмани (уред.), Поделба на власта и
спроведување на Охридскиот рамковен договор (стр. 9–59). Фондација
„Фридрих Еберт“.
Галагер, М., и Мичел, П. (уред.). (2009). Политика на изборни системи.
Академски печат.
Даскаловски, Ж. (2026a, 21 јуни). Каков изборен модел ѝ е потребен на
Македонија? (1): Како изборните формули влијаат врз инклузивноста
на Собранието (анализа на парламентарните избори од 2002 до 2024
година). МКД.мк. https://mkd.mk/kolumni/kakov-izboren-model-
%D1%9F-e-potreben-na-makedonija-1/
Даскаловски, Ж. (2026b, 26 јуни). Каков изборен модел ѝ е потребен на
Македонија? (3): Ефектот на изборните прагови и идните реформи
(анализа на симулациите за парламентарните избори од 2002 до 2024
година). МКД.мк. https://mkd.mk/kolumni/kakov-izboren-model-
%D1%9F-e-potreben-na-makedonija-3/
Даскаловски, Ж. (2026c, 23 јуни). Каков изборен модел ѝ е потребен на
Македонија? (2): Една изборна единица – инклузивност наспроти
фрагментација (анализа на симулациите за парламентарните избори од 2002 до 2024 година). МКД.мк. https://mkd.mk/kolumni/kakov-izborenmodel-%D1%9D-e-potreben-na-makedonija-2/
Димитриевски, Д. (2020). Пропорционалниот систем во една изборна единица
наспроти пропорционалниот изборен систем во повеќе изборни
единици. Парламентарен институт на Собранието на Република
Македонија.
Избори. (2024, 9 мај). Да беше Македонија една изборна единица, сега и други
кандидати ќе станеа пратеници. МКД.мк.
Јовевска, А. (1999). Изборните концепти во теориите на демократијата.
Институт за социолошки и политичко-правни истражувања.
Климовски, С., и Каракамишева, К. (2006). Политички партии и интересни
групи. 2-ри Август.
Ковачевић, Д. (2019). Институционализације партија и партијских система у
земљама бивше СФРЈ (Докторска дисертација). Универзитет у Београду,
Факултет политичких наука.
Марковић, Г. (2026). Утицај пропорционалног система на страначки систем у
Босни и Херцеговини. Во Г. Марковић (уред.), Зборник радова научноистраживачког пројекта „Реформа изборног законодавства у Босни и
Херцеговини: Јачање институционалне легитимности“ (стр. 1–45).
Правни факултет Универзитета у Источном Сарајеву.
Плусинфо. (2024, 9 мај). На малку гласови за пратеник се потребни во ИЕ6, а
на многу во ИЕ1: Еве колку „чини“ место во Собранието според
Донтовиот модел. Плусинфо. https://plusinfo.mk/na-malku-glasovi-zapratenik-se-potrebni-vo-ie6-a-na-mnogu-vo-ie1-eve-kolku-chini-mesto-vosobranieto-spored-dontoviot-model/
Рахат, Г., и Хазан, Р. Ј. (2009). Израел: Политика на екстремен изборен систем.
Во М. Галагер и П. Мичел (уред.), Политика на изборни системи (стр.
357–376). Академски печат.
Фидановски, К. (2019a, 6 ноември). Наместо една изборна единица, попис и
подобрување на Донтовиот систем. ResPublica.
https://respublica.edu.mk/blog/politika/2019-11-06-10-16-48/
Фидановски, К. (2019b, 16 октомври). Зошто моделот на една изборна единица
е лоша идеја (1). ResPublica. https://respublica.edu.mk/blog/politika/2019-
10-16/
Христов, Д. (2021, 26 мај). Една изборна единица – манипулација со
избирачкото тело или реална шанса за малите партии. ResPublica.
https://respublica.edu.mk/blog/politika/2021-05-26-14-37-34/
