ЕГЗОРЦИЗАМ: ОД ВОСПРИЕМАЊЕТО ВО АНТИКАТА ДО ПОПКУЛТУРАТА ВО СОВРЕМЕНИОТ МЕДИУМ
DOI:
https://doi.org/10.46763/Schlagwörter:
Егзорцизам, Демонска опседнатост, Антика, Narrentum, Поп-култураAbstract
Егзорцизмот како комплексна практика на протерување на зли
духови зафаќа длабоки корени во историјата на човечката
цивилизација. Од неговата појава во Месопотамија, а потоа во
Египет, Стара Грција и Рим, егзорцизмот се восприемал како
неопходна ритуална техника за справување со демонската
опседнатост кај луѓето. Институционализацијата на егзорцизмот
се случува во ранохристијанството, а по Големиот раскол се
развиваат различни техники на негово практикување, меѓу кои
византиската традиција, пастирски ориентирана кон духовното
исцелување преку молитви, пост и литургиски обреди и западната
христијанска традиција, со формализиран и правно регулиран
систем на егзорцизмот, кодифициран во Rituale Romanum. Клучна
пресвртница е појавата на модерната психијатрија во XVIII век, со
што започнува процесот на патологизација на демонската
опседнатост и нејзино научно третирање како душевна болест
(денес класифицирана како F44.3 според СЗО). Со основањето на
Narrentum („Кулата на лудите“) во Виена, во 1784 година,
институционалното згрижување на лицата со ментални
нарушувања добива нова форма, а духовните објаснувања на
одредени состојби постепено се надополнуваат и заменуваат со
медицински дијагностички категории. Сепак, наместо да исчезне,
егзорцизмот во XXI век се релоцира во поп-културата како
глобален спектакл, особено во филмот „Егзорцизмот на Емили
Роуз“, каде што современиот медиум го користи овој архаичен
страв за да ги преиспита границите помеѓу религијата и науката.
Оттаму, целта на овој труд е да го прикаже историскиот развој и
трансформацијата на егзорцизмот, следејќи ја неговата промена
од духовно-ритуална практика во антиката до неговото современо
редефинирање низ призмата на медицината и поп-културата.
Егзорцизмот и денес останува динамичен културен феномен, кој
продолжува да се реинтерпретира во различни историски,
религиозни и општествени контексти.
Downloads
Literaturhinweise
Baskin, W. (1972). Dictionary of Satanism. London: Peter Owen Limited.
Bentley, G. E. (1961). Shakespeare: A Biographical Handbook. New Haven: Yale
University Press.
Blatty, W. P. (1971). The Exorcist. New York: Harper & Row.
Boer, L.L., Kircher, S. G., Rehder, H., Behunova, J., Winter, E., Ringl, H., Scharrer,
A., de Boer, E. & Oostra, R.J. (2023). History and highlights of the
teratological collection in the Narrenturm, Vienna (Austria). American
Journal of Medical Generetics Part A, 191A, 1301–1324.
Eliade, M. (1964). Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy. New York: Bollingen
Foundation.
Faraone, Ch. A. & Obbink, D. (1991). Prayer in Magic and Religious Ritual, Magica
Hiera, Ancient Greek Magic and Religion. Oxford: Oxford University Press.
Farber, W. (1995). Witchcraft, Magic, and Divination in Ancient Mesopotamia. In:
Sasson, J. M. (ed.), Civilisation of the Ancient Near East (CANE), Vol. 3.
New York: Charles Scribner`s Sons.
Geller, M. J. (2010). Ancient Babylonian Medicine: Theory and Practice. Chichester:
Wiley-Blackwell.
George, A. (2023). “Exorcism.“ In: Chathanatt, J. (ed.), Christianity. Encyclopedia of
Indian Religions. Dordrecht: Springer, pp. 410-411.
Guiley, R. E. (2009). The Encyclopedia of Demons and Demonology. New York:
Infobase Publishing.
Halifax, J. (1979). Shamanic Voices. New York: E.P. Dutton.
Lenormant, F. (1877). Chaldean Magic: Its Origin and Development. London:
Samuel Bagster and Sons.
Levi, E. (1922). The History of Magic, Translated into English by Arthur E. Waite.
London: William Rider & Son, Limited.
Luck, G. (2006). Arcana Mundi, Magic and the Ocult in the Greek and Roman
Worlds. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
Melton, J. G. (2001). Encyclopedia of occultism and parapsychology. A Compendium
of Information on the Occult Sciences, Magic, Demonology, Superstitions,
Spiritism, Mysticism, Metaphysics, Psychical Science, and Parapsychology,
with Biographical and Bibliographical Notes and Comprehensive Indexes.
Volume One, A-M. Farmington Hills: Gale Group, Inc., Drake Rd.
Meyendorff, J. (1926). Byzantine Theology, Historical Trends and Doctrinal Themes.
New York: Fordham University Press.
Mirelman, S. (2018). Mesopotamian Magic in Text and Performance. In: Panayotov,
S. V. & Vacín, L. (eds.). Mesopotamian Medicine and Magic. Leiden-Boston:
Brill.
Ogden, D. (2002). Magic, Witchcraft, and Ghosts in the Greek and Roman worlds.
Oxford: Oxford University Press.
Pauli V Pontificis Maximi (1925) Rituale Romanum. Jussu Editum. Aliorumque
Pontificum. Cura Recognitum Atque Auctoritate, SSMI D. N. PII PAPAE XI
Ad Normam Codicis Juris Canonici, Accommodatum. Roma: Editio Prima
Juxta Typicam.
Simović, P. (2020). Rječnik okultizma. Beograd: Institut za izučavanje religije.
Vinkov, I. (2004). Opsjednutost i egzorcizam. Zagreb.
Weller, P. T. (1964). Rituale Romanum: Roman Ritual. Chicago: The Bruce
Publishing Company.
Yarri, D. (2006). The Exorcism of Emily Rose. Journal of Religion & Film: Vol. 10,
Iss. 1, Article 5. Omaha: University of Nebraska.
Китевски, М. (2013). Македонски празници и празнични обичаи. Скопје:
Камелеон.
Ковачева, Л. (2018) Инквизицијата во средновековието – една од клучните
разлики меѓу Западниот и Источниот христијански свет. Меѓународно
списание за културно наследство ПАТРИМОНИУМ.МК, Списание за
културното наследство - споменици, реставрација, музеи, година 11,
брoj 16. Скопје: Каламус.
Ковачева, Л. (2021). Магиите кај древните народи и во македонската народна
традиција. Скопје: Панили.
Ковачева, Л. (2026). Енциклопдија за окултизмот во антиката и македонската
народна традиција. Скопје: Пропоинт.
Свето Писмо на Стариот и Новиот Завет (2006). Ревидирано издание, со
благослов на Светиот архиерејски синод на Македонската православна
црква. Скопје.
Шапкалиска, Т. (1989). „Некои форми на вражење и баење од Кратово и
Кратовско“, Списание на институтот за фолклор „Марко Цепенков“ -
Скопје, год. XXII, бр. 44. Скопје: Македонски Фолклор.
Biblioteca Apostolica Vaticana – Codex Barberini Gr. 333.
https://digi.vatlib.it/view/MSS_Barb.gr.336 Посетено на 24.06.2026.
World Health Organization – ICD-10, F44.3.
https://icd.who.int/browse10/2014/en#/F44.3 Посетено на 23.06.2026
Pontifical Athenaeum Regina Apostolorum – Course on the Ministry of Exorcism and
Deliverance Prayer https://www.upra.org/en/corsi/programma/ course-onthe-ministry-of-exorcism-and-deliverance-prayer/ Посетено на 24.06.2026
